مقدمه
در دو دهه اخير موارد ابتلا و مرگ و مير ناشي از بيماري مالاريا به دلايل عدم كفايت سيستمهاي بهداشتي درماني ، مهاجرت و تحركات جمعيتي و اسكان جمعيت ها در نقاط جديد افزايش داشته است(World Bank 2002). اين خطر در مورد جوامع روستايي بويژه در شرايط نامناسب بهداشت مسكن، نسبت به جوامع شهري بيشتر است.60% تمام مرگ و مير مالاريا در كشورهاي كم در آمد اتفاق مي افتد .ميزان مرگ و مير ناشي از مالاريا در در ميان كشورهاي كم در آمد بيشتر از هر بيماري های ديگر نظير اسهال كودكان ،مرگ نوزادان قبل از تولد ،سل،عفونت هاي تنفسي و ايدز بيشتر است (World Bank , 2002).45% جمعيت در منطقه مديترانه شرقي، در مناطقي زندگي مي كنند كه در معرض خطر مالاريا قرار دارد. برآورد مالاريا در اين منطقه 15 ميليون در سال است كه از اين رقم 95% مربوط به كشورهاي افغانستان،جيبوتي،سومالي،سودان و يمن مي باشد و اميد آن مي رود كه با بهبود شرايط سياسي در كشور افغانستان و عراق شاهد پيشرفت سريع در امر مبارزه با مالاريا در منطقه باشيم.(Sadrizeh,1999)
د رايران بيماري مالاريا از گذشته بسيار دور وجود داشته است و هيچ بيماري ديگري تا اين اندازه زيانهاي اقتصادي ،احتماعي و انساني در بر نداشته است(معتبر،1355،ادريسان،1381)مطالعات علمي مالاريا در ايران از سال 1300 شمسي توسط Latycheveآغاز گرديد و سپس از آن توسط دكتر Gilmour1303،دكتر عميد زاده،دكتر طبيب زاده،دكتر مشعوف و محققين فرانسوي،روسي و انگليسي در سالهاي 1304 تا 1323 انجام گرفت و ميزان آلودگي اين بيماري در اكثر نقاط کشور بالا بوده است و از جمعيت 13 ميليون آن زمان هر سال 5-4 ميليون نفر به مالاريا مبتلا مي شدند . ميزان مرگ و مير در آن مناطق بوده است.
25% مراجعين به درمانگاههاي وزارت بهداري در سال 1336 را بيماران مالاريايي تشكيل مي داده اند (فقيه،1348،ادريسيان،1381).نخستين مطالعات اپيدميولوژي در منطقه رود ارس توسط عميد زاده در سال 1309 شمسي صورت گرفت كه حاكي از شدت شيوع مالاريا در منطقه شمالغرب كشور بوده است (Amid-Zade.G,1925).
گرچه تا مدتها بعد آذربايجان را از نظر وجود مالاريا در درجه دوم و سوم اهميت قرار ميدادند و به همين علت عمليات مبارزه ديرتر از ساير مناطق كشور در آن استان شروع گرديد(اداره ريشه كني مالاريا ،1340).
مطالعاتي كه از سال 1331 توسط انستيتو مالاريالوژي و پاراز يتولوژي در مناطق مختلف آذربايجان انجام گرفت مشخص شد كه آلودگي بدون هيچ گونه نظم و ترتيب بطور پراكنده انتشار دارد(جلالي مسلم،1337). در مطالعات اپيدميولوژيك انجام شده در سال 1331 ميزان انديس طحالي در 41 قريه شهرستان اهر (شامل ارسباران و كليبر) که 23 قريه با حشره كش ددت سمپاشي شده و 18قريه ديگر سمپاشي نشده مورد مطالعه قرار گرفت (انستيتو پارازيتولوژي و مالاريالوژي ،1333). تعداد روستاي هيپوآندميك سه روستا و تعداد روستاي مزوآندميك 7 روستا و تعداد روستاي هيپوآندميك 10 روستا گزارش شده است (ا نستيتو پاراز يتولوژي و مالاريالوژي ،1335).
به دنبال فروپاشي شوروي سابق(1991) و ايجاد جمهوريهاي مستقل مشترك المنافع مشكلات عديده أي از نظر اقتصادي،اجتماعي،نظامي و بهداشتي گريبان گير اين كشورها گرديد كه با شروع جنگ بين آذربايجان و ارمنستان بيماري مالاريا در منطقه شمال غرب كشور مجدداً پديد آمد و چنانچه در سال 1373 تعداد موارد مثبت گزارش شده 732 مورد،نسبت انگلي ساليانه (API)2/7 در هزار جمعيت ، ميزان ABER4/8 درصد ، نسبت SPR 07/9 درصد و انگل از نوع P.vivax بوده است.در طي سال 1374 براي كاهش موارد مالاريا و تسريع در قطع انتقال بيماري اقداماتي نظير اجراي برنامه هاي بيماريابي خانه به خانه در تمام آبادي هاي منطقه با اعزام اكيپ هاي سيار و در محل زندگی بيماران بطور منظم در نقاط مختلف اين منطقه بعمل آمد و در كليه مراكز درماني منطقه هم آزمايشگاه تشخيص خون بيماران مالاريايي تشكيل شد.
